İZMİR-EĞİRDİR DEMİRYOLUNUN TARİHİ ÖNEMİ VE
"İKİNCİ KONYA İSYANI"NDA (Delibaş İsyanı)
İNGİLİZLERİN AMACI VE HEDEFİ
İzmir'den başlayan ve Anadolu'yu baştan başa geçerek Hindistan'a ulaşmayı amaçlanan bu demiryolu hattı, 19.Yüzyılın en büyük, en önemli EMPERYAL projelerindendi.
1856 da ilk kazma Alsancak’ta vuruldu. Tam 56 yıl sonra - Burdur ve Isparta’ya uğramadan - 1912 yılında Eğirdir'e varıldı ve bu sıralarda Anadolu'da İngiltere, Fransa, Almanya, Rusya, İtalya ve Amerika arasında "Demiryolları Savaşları" yapılıyordu. Birinci Dünya Savaşı başlayınca topraklarımız üzerindeki bu kanlı "Emperyal Savaşlar" durdu. Eğer; Türk Milleti Kurtuluş Savaşını kazanmasaydı İngilizler İzmir'den Eğirdir'e, Konya'ya, Basra'ya oralardan Hindistan'a; Almanlar Berlin'den Bağdat'a; İtalyanlar Antalya'dan Zonguldak'a; Fransızlar Samsun'dan Mersin'e; Ruslar Kafkasya'dan İskenderun'a; Amerikalılar Diyarbakır'dan Musul'a,Basra'ya -bu bölgelerin bütün yeraltı ve yerüstü zenginliklerini ele geçirirmek amacıyla- demiryolu yapacaklardı.
DELİBAŞ İSYANI VE EĞİRDİR :
1920 yılı Milli Mücadelemizin en sıkıntılı, en buhranlı, en kanlı ve çok önemli olayların yaşandığı yıl olup, aynı zamanda kardeşin kardeşi boğazladığı günlerdi.
16 Mart 1920 de İstanbul işgal edilmiş, bin bir engel ve zorluğa rağmen (Meclis toplanmadan 12 gün önce Mustafa Kemal Paşa ve arkadaşları Şeyhülislam Dürrizade Abdullah tarafindan yazılan ve Padişah Vahdettin tarafından imzalanan bir fetva ile idama mahkum edildiler.)
23 Nisan 1920 günü Büyük Milet Meclisi toplanıp milletin kaderini ve geleceğini eline almış; 10 Ağustos 1920 günü Osmanlı Hükümetince kabul edilen ve Türkleri Anadolu'da yok etmeye yönelik Sevr Antlaşması imzalanmış, ( 12 Ağustos 1920)
Doğuda Ermenilerle savaşılmakta, İngiliz destekli Yunan kuvvetleri kanlı çizmeleriyle Anadolu içlerine ilerlemekte; yurdumuz dört bir yandan düşmanlarca kuşatılmaktadır .
Diğer yandan da Osmanlı Hükümetlerince Kuvayı Milliye karşıtı fetvalar düşman uçakları tarafından Anadolu'nun en ücra köşelerine atılmakta, yurdun hemen her tarafında büyük bir kargaşa ve umutsuzlukla birlikte adeta "İÇSAVAŞ" yaşanmakta ve Milli Hareketleri boğmak için dört bir yanda kanlı ayaklanmalar olmaktaydı.
Mustata Kemal Paşa'nın dediği gibi: "Düşmanların, amaçlarına ulaşabilmeleri için bulduklar en güçlü araç, bizi birbirimize düşürmek" olmuştu...
Tam bugünlerde, 02 Ekim 1920 günü Konya'nın Alibeyhöyüğü Köyünde Delibaş Mehmet adlı bir asi etrafına topladığı eşkıya ve asker kaçaklarıyla Çumra'yı bastı.
İngilizlerin altın, silah ve her türlü desteğiyle kısa sürede Konya'dan Alanya'ya Eğirdir'den Sütçüler'e kadar geniş bir bölgeyi kan ve ateş içinde bırakmaya başladı. (Kurtulus Savaşı yıllarında Ingilizlerin Anadolu'da çok güçlü bir casusluk örgütü vardi: "Black Jumbo". İçinde kimlerin olduğu bugün bile bilinemeyen bu örgüt, Milli Mücadelemize çok zarar verdi).
" İkinci Konya İsyanı" olarak da tarihe geçen bu ayaklanma, Türkiye Büyük Millet Meclisini en çok uğraştıran isyanlardan biridir.
Bu girişten sonra gelelim yazımızın başlığına:
İngiliz ve Yunanlıların Anadolu'daki amaçlarına ulaşmada İZMİR-EĞİRDiR TREN YOLU çok önemliydi. Çünkü yurdumuzun Batı Bölgesi'ndeki tüm demiryollarının denetimi, kullanımı ellerindeydi. Bu yolun yalnızca Köşk-Çivil-Dinar-Eğirdir Hattı Kuvayı Milliye'nin denetiminde ve kullanımında kalmıştı . Bu hattı da mutlaka ellerine geçirmek istiyorlardı. İşte tam nedenle Konya ve çevresindeki isyancıları Eğirdir ve Isparta'ya yönlendirdiler. Delibaş İsyanı, giderek yayılıyor bölgemizi derinden etkiliyordu.
Bunun üzerine Büyük Millet Meclisi, Albay Refet Bey'i (Bele) isyanın bastırılmasında görevlendirdi.
Batı Cephesi'nde Yunanlılarla savaşmakta olan askerlerimizin büyük bir bölümünü isyan bölgesine kaydırmak zorunda kaldı. Denizli-Dinar dolaylarında bulunan Demirci Mehmet Efe'yi de trenle Eğirdir'e gönderdi. Bu kuvvetlerimiz içinde Ispartalı Mahmut Efe de görev aldı.
Yapılan planlamaya göre isyancılar iki yönden (Akşehir ve Eğirdir üzerinden) kıskaç altına alınacaktı. Plan, 12 Ekim 1920 tarihinden itibaren uygulanmaya başlandı .
Isparta'da istiklal Mahkemeleri kuruldu.
Ekim ayı sonlarına doğru Eğirdir-Mahmatlar, Sorkuncak ve Karabağlar'a kadar gelen isyancılar, geçtikleri yerlerde çok kan ve gözyaşı dökülmesine neden oldular, çevreyi yaktılar yıktılar .
Türkiye Büyük Millet Meclisine bağlı kuvvetler ve yurtseverlerce bölgemiz isyancılardan temizlenmeye başlandı. Anamas ve Sütçüler taraflarına kaçan isyancıların büyük bir bölümü yakalanarak idam edildi.
Bu isyanların nedeni Refet Bele'ye göre "
"...İngilizlerin Anadolu'daki entrikaları ve ahmaklıkları sonucuydu..."
Demirci Mehmet Efe, Mustafa Kemal Paşa'ya çektiği telgrafta yazdığına göre bu isyanlar "İstanbul Hükümeti'nin teşvik ve tertipleri ile çıkmıştır.. ." denilmekteydi.
Millet Meclisi Başkanı Mustafa Kemal Paşa'nın Büyük Nutuk'ta anlattığına göre Anadolu'nun dört bir yanında çıkan bu boğucu isyan dalgaları Ankara'daki karargahın kapılarına kadar gelmişti. (Gazı Mustafa Kemal ATATÜRK''ün bugünlere ışık tutan, yol gösteren emperyalizm konusundaki söylev ve demeçlerini her yurtsever mutlaka okunmalıdır.)
1920 yılı çok zorlu geçmiş, çok büyük acılar yaşanmış; Milli Mücadelemiz daha işin başında çok büyük tehlikeler atlatmış ; Bölgemiz de bundan çok etkilenmişti .
Delibaş İsyanı'nından sonra Göller ve Güller Yöresi halkı güven içinde yaşamaya başladı. Milli Kurtuluş Harekatına mallarıyla, canlarıyla katıldı . İzmir Demiryolu Hattının yönetimi en güvenli yer olan Eğirdir'e taşındı.
VE BU DEMİRYOLU HATTI, BAŞKOMUTANLIK MEYDAN SAVAŞI'NIN VE BÜYÜK TAARRUZ'UN KAZANILMASINDA ÇOK ÖNEMLİ, ÇOK DEĞERLİ VE ÇOK BÜYÜK YARARLARI OLDU.
Yöre halkı da bu toprakların VATAN olmasına çok büyük katkılarda bulundu.
Yazımızı bir "Kıssadan Hisse" ile bitirelim: Milli Mücadele yıllarında Eğirdir Müftüsü olan ve bu görevini 1951 yılına kadar sürdüren, BEYAZ ŞERİTLİ İSTİKLAL MADALYASI da bulunan büyük yurtsever HÜSEYİN HÜSNÜ EFENDİ'nin (Tığlı) Eğirdir Hızırbey Camisinde yaptığı unutulmaz konuşmalarından kısa bir bölümle noktalayalım:
"KARDEŞ KARDEŞE DÜŞTÜĞÜNDE BOĞAZDAN TATLI LOKMA GEÇMEZ; BAŞ DA YASTIK GÖRMEZ..." ( Eğirdir'in ünlü "MAŞACIHOCA" lakaplı Ali Riza Ünal'la yapılan konuşmalardan )
- Eğitimci-Yazar RECEP BOZKURT
KAYNAKLAR:
1-Türk İstiklal Harbi-iÇ AYAKLANMALAR (1919-1921)- Genelkurmay
Basımevi. Ankara - 1964
2-Gizli Oturumlarda Atatürk'ün Konuşmaları- Sadi Borak, Çağdaş Yayınlan , 1977
3- Hafız İbrahim Demiralay Hatıratı, Isparta'da Milli Mücadele ile İlgili Belgeler-Yayına Hazırlayanlar Prof. Dr Bayram Kocaman ve Hasan Babacan, Göltaş Kültür Dizisi, Isparta-1998
4-Milli Mücadele'de Denizli Isparta ve Burdur Sancakları- Prof. Nuri Köstüklü - Atatürk Araştırma Merkezi, Ankara-1999
5-EMPERYALİZMİN Türkiye'ye Girişi-Orhan Kurmuş-Yordam Kitap-2007
6- İzmir Demiryollar-A Nedim Atilla, İzmir Büyükşehir Belediyesi-2014
7 -Ulusal Kurtuluş Savaşı'nda EĞİRDİR-Recep Bozkurt-Birinci Basım Eğirdir Belediyesi-2007 , ikinci Basım- İzzet Tığlı Ailesi-2014