Isparta’da 1907’nin Ramazan Bayramı’nda
GÜL ŞEHRİNDE BİR MUMCU ESNAFI ÇELEBİ MUSTAFA
Isparta Sancak Mevlevî Cemaati’nin son dedesi Ali Dede (Aksu) Efendi, babasından devralmadan önce Ahi Kasap Sancak Isparta’sı Gözüpekler (Delikanlılar) temsilcisiydi.
Bugünkü Aksu Caddesi’nde, Simitçi Sokak civarında yer alan Ali Dede Camii’nin yanındaki Gözüpekler Odası’nda — Ahi Kasap Mevlevî Cemaati’ne bağlı olarak — tuttuğu günlük defterden bazı notları sizlerle paylaşmak istiyorum.
1907 yılına ait bu defter kayıtları, Mevlevî dedesinin orijinal notlarından Türkçeye aktarılmıştır. Bu notları günümüze ulaştırma inceliğini gösteren torunu rahmetli Ali Mete Bey’e Allah rahmet eylesin.
Okuduklarım beni şaşırtmadı desem yalan olur! Bugünkü esnaf teşkilatı ile 1907’lerin esnaf düzenini, esnafa verilen eğitimin derecesini karşılaştırmanızı özellikle isterim.
O dönemde esnafın bağlı olduğu Ahi Kasap (Isparta) Mevlevî Esnaf Teşkilatı’nın, esnaf–müşteri ilişkilerini hem ticari hem de insani boyutlarda İslami ölçülere uygun şekilde yürütmesi gerçekten kayda değerdir. 1907 senesine ait Osmanlıca notlarda, Sancak Isparta’sı Ahi Kasap Mevlevî Cemaati’nin olgun gençleri kazanmak için belirlediği bazı kurallar sıralanmıştır.
Isparta’da 1907 Ramazan başlangıcı (Hicrî 1325), 8 Ekim 1907 günüydü. Notlarda, Gözüpeklerin (Ispartalı delikanlı esnafın) Ramazan ayı boyunca oruçlarını ve namazlarını ihmal etmedikleri özellikle vurgulanmıştır hatıra notlarında.
7 Aralık 1907 Cumartesi günü başlayan Ramazan Bayramı’nda ise, Isparta Kurtuluş (İğneci) eski Temel Mahallesi’ndeki Acemhan (Ermeni Han) bölgesinde üç gün boyunca esnaf dükkânlarının açık kaldığı kaydedilmiştir. Mevlevî Dedesi Ali Dede Efendi ayrıca, Sancak Isparta Mumcu esnafından, Kutlubey Mahallesi’nden Hacı Mehmet Ağa ve torunundan da bahsetmektedir.
Isparta Esnafından: Mumcu Hacı Mehmet Ağa’nın oğlu Çelebi Mustafa, 1906’da Osmanlı–Kaçar (İran sınırında) savaşında şehit düşmüştür.
Bunun üzerine torunu, delikanlı (gözüpek) (Recep) Ramazan Bayramı günlerinde dedesinin mumcu dükkânını müşteri alışverişine açar. Bayram süresince esnaflar dükkânlarını kendileri değil de esnaflığa, olgunluğa ilk adımını atacak çocuklarından büyük olanı esnaf (Mumcu dükkânında) esnaflığa kontrollü alışmaları sağlanır.
Osmanlı Isparta'sında Ahi Kasap Mevlevi “Delikanlılar (gözüpek) Ocağı” mensupları ile Ahi Kasap Mevlevî Cemaati Gözüpekler –Delikanlılar- Birliği temsilcileri Ahi Kasap ocağı üyeleri, bayram günlerinde henüz esnaflığa alışmamış genç delikanlıları (gözüpekleri) dükkânlarda davranışlarını gizlice, dikkatle izlerler. Müşteriye nasıl davrandıklarını, ticari ve insani ilişkilerde (parasal olarak) hangi ölçülere riayet ettiklerini görmek için bu gözlemleri yaparlar.
Osmanlı idaresindeki Sancak Isparta’da, 1907 yılında Ahi Kasap Mevlevî Esnaf Odası tarafından eğitilen Gül Şehri Mumcu esnafından, Kutlubey MahalleliŞehit Çelebi Mustafa oğlu Esnaf Recep yalnızca sattığı mumlarla değil: Aynı zamanda aldığı esnaflık eğitimiyle sattığı mumların ışığından başka bin kat müşterilerine gösterdiği sevgi, asalet, ağırbaşlılık, ticari saygısıyla; İğneci (Kurtuluş) mahallelerini, Sancak Isparta’sını aydınlatmıştır.
Isparta’yı aydınlatacak olgunluğa erişmiştir. Diğer esnaf arkadaşları gibi, ticari ahlakı ve insani ölçülere bağlılığıyla şehrin insani ışığını temsil eden bir esnaf olmuştur.
Ramazan Bayramı günlerinin gecelerinde ilerleyen saatlerde çarşının ışıkları daha da belirginleştiğinde bizlere öğütlenen hakikat şudur: Esnaflıkta ticaret, yalnızca rakamlar ve kâr kaygısından ibaret değildir. Ticaret; dürüstlüktür. “Komşusunun siftahını” gözetmektir. Sattığı malın arkasında duran bir şahsiyet olabilmektir.
Sancak Isparta’da 1907’lerin Ahi Kasap (Mevlevî) teşkilatı esnafa böylesi bir eğitim veriyordu. Bugün aynı eğitimin (Türkiye Genelinde) esnaf odalarınca aynı dozda verilip verilmediğini sorgulamak, müşteri olarak hepimizin yapması gereken bir muhasebe değil mi?
Ancak bir zamanların Osmanlı Isparta’sında onların temsil ettiği Ahilik ruhu, yani dürüstlük ve kardeşliğe, bugün her zamankinden daha çok ihtiyacımız olan bir pusuladır diye düşünüyorum.
Bayram AYGÜN:2026 Isparta