Pisidia’nın Çalkantılı Bölgesi:
EĞİRDİR NİS ADA’SI
Mavi bir gözü andıran Eğirdir Gölü’nün ortasında yer alan Nis Adası, tarihin sadece toprağa değil, suya da yazıldığı bir güzellikti. 1402’deki Ankara Savaşı’nın ardından Anadolu’da kartlar yeniden karılırken, Timur’un orduları bölgeden geçer. Ada halkı hayatta kalmanın yolunu “uzlaşı”da bulur.
Bu küçük kara parçasında yaşananlar, bir fetih hikâyesinden çok, bir arada yaşama çabasının sembolüdür. Kilisenin camiye dönüşümü, yalnızca mimari bir değişim değil, adanın kimliğinde yeni bir sesin—ezan sesinin çan sesine karıştığı bir dönemin—başlangıcı olur.
Türk-Moğol İmparatoru Timurlenk, Kale Eğirdir’i ve Nis Ada’yı aldıktan sonra buradan ilk defa okunacak ezanın Ada Nis’den tüm Pisidia Isparta bölgesine yayılsın ister. Şaman din kültürüyle yaşayan Yörük-Türkmenlerin bundan böyle İslamiyet’le tanışsınlar isteğidir Timur’un. İki buçuk ay kış soğukları geçsin isteyen Timurlenk, bu zaman içinde civardan bilhassa Yalvaç, Hoyran bölgesindeki Yörük-Türkmen aileleri Ada Nis’e göç ettirir ve Ada'da bir Müslüman mahallesi kurar.
Pisidia’nın bu “Mavi Kale”si, tarih boyunca korkuların, umutların, insanların birbirine duyduğu ihtiyacın sessiz tanığı olmuştur. Isparta topraklarında ilk Müslüman mahalleleşme bu adada başlar. Kandil ışıkları burada yanmıştır.
Timur’un Anadolu’daki rolü genellikle yıkıcı olarak anlatılsa da, Uluborlu ve Eğirdir kalelerinde o dönemde tek bir caminin bulunmadığı gerçeği, onun bölgenin İslamlaşma sürecindeki kurucu etkisini gösterir. (Kaynak: Yunanlı, Avusturya ve Macar tarihçilerinin yazdıklarından)
Nis Ada'da bulunan üç kiliseden birisi olan Agia Eudokia (Kız Kilisesi)’nin camiye dönüşmesi zorla değil Ada Rum halkının isteğiyle olur. Bir mülkiyet ve kimlik mührü niteliğindedir. Timur’un adada geçirdiği iki buçuk ay, yalnızca bir kışlama değil, bir bölgenin idari ve dini olarak yeniden yapılandırılmasıdır. Ezan sesi Eğirdir Nis’ten tüm Isparta havalisine yayılır.
1176 Miryokefalon Zaferi ile 1402 arasındaki 227 yıllık dönem, Pisidia’nın kültürel bekleme çağıdır. Türklerin siyasi hâkimiyeti sürerken, halkın inanç dünyasında Şamanizm ve Gök Tanrı ritüelleri (dini tören) yaşamaya devam etmiştir.
Timur’un gelişi bu geçişi hızlandırmış, Nis Ada’da kurulan Müslüman mahallesi Isparta’nın İslami kalbi olmuştur. İlk kandillerin burada yanması, adanın bir irşat merkezi haline geldiğini göstermez mi? İslamiyet bu bölgeye Nis Ada’dan yayılmıştır demek abartı olmamalıdır diye düşünmekteyim Bayram Aygün olarak!
Batılı tarihçiler bile Timur’un kışlama süresini, bölgedeki faaliyetlerini kayda geçirmiştir. Bu tanıklıklar, Ada'da kurulan mahalle ve caminin tarihsel gerçekliğini pekiştirir. Ancak Şamanist gelenekler tamamen silinmemiş, İslami örtü altında yaşamaya (bugüne kadar) devam etmiştir. Günümüzde Şamanizm ve Göktanrı kültüründen gelen bazı davranışların devam ettiğini izninizle söylemeliyim.
Ağaçlara çaput bağlamak, kurşun dökme, türbe kültürü, kırk sayısına dair ritüeller, Şamanların aşırı huulu!’lu, def’li; kendini kaybedercesine bağrışmalarıkadim inançların dini kisveye bürünmüş halleri olarak günümüze ulaşmıştır. Bu kaynaşma, Anadolu Müslümanlığının kitabi olmaktan çok kültürel ve irfani bir derinlik kazanmasına yol açmıştır demek bilmem doğru mu?
Eğirdir ve Nis Ada’sı, Anadolu’nun ruh köklerinin şekillendiği bir manevi laboratuvar gibidir. Çan sesinden ezan sesine karışan o dönemler, bugünkü Isparta’nın hoşgörü ve çok kültürlü yapısının temel taşlarını oluşturur.
Mavi Kale’nin gölgesinde yükselen minare, Anadolu’nun nasıl vatan olduğunu anlatan en somut belgedir. Suyun ortasındaki bu küçük ada, yavrusuyla birlikte; korkuyu umuda, çatışmayı komşuluğa dönüştüren bir tarih laboratuvarı olarak hâlâ sessizce nefes almaktadır.
1400’lü yılların çalkantılı dönemlerinde atılan, İslamiyet’le taçlanan barış ve dayanışma Eğirdir, Uluborlu kalelerinden, Ada Nis’den atılmıştır. Ada Rum torunu (Atina) Andon Kazancıoğlu’na, Barla Rum torunu Minas Küfüncüoğlu’na, Isparta’lı Rum torun, Tarihçi Stavros P. Kaplanoğlu’ na çok teşekkürler ve selamlarımla.
Araştırma:Bayram Aygün-2026 Isparta